Kapadokya'nın kısa tarihi: Hititlerden Osmanlılara

Kapadokya’nın tarihi, volkanik bir platonun üzerindeki katmanlar yığınıdır: Hitit çağı Anadolu’su, Pers egemenliği ve yerel bir krallık, Roma, kayaya kilise oyan Bizanslı keşişler, Selçuklu ve Osmanlı yönetimi ve yirminci yüzyılın başında Sinasos gibi köyleri boşaltan nüfus mübadelesi. Bu rehber başlıca dönüm noktalarını sırayla veriyor, bilinen tarihlere bağlı kalıyor, uzmanların anlaşamadığı yerde “genellikle” diyor ve katmanların yerde nerede görüldüğüyle bitiyor. Katalog sayımı ve fiyat içermiyor.

Adın kökeni

Kapadokya, Yunanca Kappadokia’dır; o da Eski Farsça Katpatuka adına uzanır. Genellikle “güzel atlar ülkesi” diye açıklanır; bu anlam bölgenin at binme geleneğine uyar, ama sözcüğün kökeni tartışmalıdır. Ad, sınırları zaman içinde değişen bir bölgeye aitti; bu yüzden antik yazarlar ile bugünkü haritalar onu aynı biçimde çizmez.

Hititler, Persler ve Roma

İÖ ikinci binyılın başında İç Anadolu platosu yazılı kaynaklarda görünür. Asurlu tüccarlar Kayseri yakınındaki Kültepe’de kil tabletlerde arşivleri bulunan bir ticaret kolonisi kurdu; aynı ülkede, başkenti daha kuzeydeki Hattuşa olan Hitit devleti yükseldi. Bölgenin Hitit topraklarının içinde mi yanında mı kaldığı ve ne kadar süreyle, uzmanların konusudur. Bu çağdan manzarada çok az şey görünür; müzelerde ve kazılarda yaşar, hiçbir otel kaydı ondan söz etmez.

Yaklaşık İÖ altıncı yüzyıldan itibaren bölge Pers İmparatorluğu’na aitti ve sonraki Yunanca ad Persçe Katpatuka adıyla başlar. Büyük İskender’den sonra kendi yöneticileri olan bir Kapadokya krallığı kayıtlıdır ve Roma onu İS 17’de eyalet olarak topraklarına kattı. Roma’da ve sonra Bizans’ta bölge, doğuya giden yolların geçtiği bir sınır eyaletiydi; ana kenti eski adıyla Caesarea olan Kayseri’ydi.

Erken Kilise ve manastır yüzyılları

Hristiyanlık bölgeye erken ulaştı. Dördüncü yüzyılda Kapadokyalı üç din adamı, Kayserili (Caesarea) Basileios, Nazianzoslu Gregorios ve Nyssalı Gregorios, Kapadokya Babaları olarak anılır ve Hristiyan düşüncesini biçimlendirdi; Basileios’la ilişkilendirilen manastır geleneği bölgeye yayıldı.

Manastır toplulukları sonra kayanın kolaylaştırdığı şeyi yaptı: kiliseleri, şapelleri ve yemekhaneleri tüfe oydular ve birçoğu ayakta. Yedinci ile on birinci yüzyıllar arası bu faaliyetin olağan dönemidir. Sınır ötesi baskınlar, Derinkuyu gibi yeraltı şehirleri için olağan açıklamadır, ama ilk odalar daha eski olabilir. Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllardaki Bizans’ın kutsal imgeler tartışması kiliselerin nasıl resmedildiğinde iz bıraktı; bunu kayaya oyma kiliseler rehberi ele alıyor. Tek tek kiliselerin tarihleri kaynaklara göre değişir; bu yüzden herhangi bir tek tarihe dikkatle yaklaşın.

Selçuklular ve Osmanlılar

1071’deki Malazgirt’te Bizans yenilgisinden sonra Türk yönetimi Anadolu’ya yayıldı ve Selçuklular döneminde bölgeyi kesen yollar boyunca kervansaraylar yapıldı; birkaçı hâlâ ayakta. Yaklaşık on beşinci yüzyıldan itibaren bölge Osmanlı devletine aitti. Vilayet merkezi Nevşehir, on sekizinci yüzyılın başında, oranın yerlisi olan sadrazam Damat İbrahim Paşa’nın yeniden yaptırmasıyla bugünkü biçimini aldı; adını taşıyan külliyeyi Nevşehir rehberi anlatıyor. Bu süre boyunca köylerde karışık nüfus yaşadı; bunların arasında kiliseler yapan ve Sinasos gibi yerlerde oyma taş konaklar inşa eden Ortodoks Hristiyan topluluklar vardı.

1923 mübadelesi ve Sinasos

Yunanistan ile Türkiye arasındaki nüfus mübadelesi 1923’te kararlaştırıldı ve izleyen yıllarda uygulandı. Bölgenin Ortodoks topluluklarının varlığına son verdi. Bugün Mustafapaşa olan Sinasos, sonucu görmek için en açık yerdir: oyma kapı çerçeveleri ve pencere söveleri olan, ayrılan ailelere yapılmış yüksek taş konaklar. Nujel’m Cappadocia kaydı Eleni Kilisesi’ni ve Kapadokya Sanat ve Tarih Müzesi’ni otelden bir yürüyüş mesafesinde olarak anıyor; köyü Mustafapaşa rehberi anlatıyor.

Katmanlar bugün nerede görülüyor

Katman	Ne kalmış	Daha fazlası için
Hitit çağı Anadolu’su	Çoğunlukla müzelerde ve kazılarda	kayıtlarımızda yok
Pers ve Roma dönemleri	Manzarada çok az şey	kayıtlarımızda yok
Bizans manastır yüzyılları	Kayaya oyma kiliseler, şapeller, yemekhaneler; yeraltı şehirleri	Göreme Açık Hava Müzesi, Derinkuyu
Selçuklu ve Osmanlı dönemleri	Kervansaraylar; Nevşehir’in on sekizinci yüzyıl külliyesi	Nevşehir rehberi
Yirminci yüzyıl başı	Sinasos’un taş konakları; geride kalan kaya köyleri, örneğin Zelve	Mustafapaşa rehberi

UNESCO bölgeyi 1985’te hem kültürel hem doğal değeri nedeniyle Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kaya Sitleri adıyla listeye aldı.

Tarihlere dikkatle bakmak

Kapadokya’nın tarihlerini üç sınıfa ayırmak mümkün. Bazıları yazılı kaynaklarla sabittir: Roma’nın bölgeyi İS 17’de eyalet yapması, 1071’deki Malazgirt yenilgisi, 1923’te kararlaştırılan mübadele. Bazıları uzmanların ana hatlarıyla anlaştığı dönemlerdir, örneğin manastır yüzyılları. Bir kısmı da tahmindir; hiçbir yazıtın tarih vermediği tek tek kiliselerin ve yeraltı şehirlerinin çoğu için bu geçerlidir. Bir tabela, bir rehber ya da bir otel bir yerin “bin yıllık” olduğunu söylediğinde, rakam genellikle yuvarlaktır. Bu rehber ilk iki sınıfa bağlı kalıyor ve üçüncüsü için “genellikle” diyor.

Bir rehber tarih verdiğinde dört soru işe yarar:

• Bu tarih bir yazıttan mı, bir tahminden mi? İkisi de olabilir, ama aynı şey değildir.
• Bu odayı kim, ne zaman kullandı? Oyulmuş bir oda ev, depo ya da şapel olabilir.
• 1920’lerde burada ne değişti? Cevap, köyün mübadeleden önce nasıl göründüğünü gösterir.
• Neresi restore, neresi özgün? Konaklar ve kiliseler çoğu zaman onarım görmüştür.

Nerede kalmalı

Tarihin içinde bir konum için eski köyler Mustafapaşa ve Ürgüp’tür. En üstte görülen Konak Bezirhane Cave Otel her birinde jakuzi olan 23 odaya, bir terasa ve bir bahçeye sahip. Nujel’m Cappadocia birbirinden farklı tasarlanmış 18 oda sunuyor ve Eleni Kilisesi ile Kapadokya Sanat ve Tarih Müzesi’ne 15 dakikalık yürüyüş veriyor. Cave Art Cappadocia Manastır Sokağı’ndaki restore edilmiş tarihî taş binalarda on oda sunuyor. Aja Cappadocia Hotel Ürgüp’te restore edilmiş tarihî bir konak ve on temalı odası var. Seçtikten sonra rezervasyonu, 175 Kapadokya otelcisinin güç birliğiyle kurulan bölgesel rezervasyon platformu gocappadocia.com üzerinden en iyi fiyat garantisiyle yapabilirsiniz; bu rehber komisyon almaz.